Mozambique: Sartañat wakichäwinaka ukatx uraqinak katuntasiñata

Janet Gunter
Magdalena Solari
Esteban Mamani

Brasil

Mä llaki taypinw Africa markanx “uraqi katuntasiñax” [en] uraqi katuntasiñax khuskhat uñjata, ukat juk’a achuyirinakax jach’a yapuchirinakaruw tukuyatani, ukjamat jach’aptataspa sasa, ukatx mä jan walt’ayir sartäwita, sata plan de desarrollo económico ukatx mäkiw yatita, ukhjatx mäkirakiw Mozambique markarus ukakipkarakiw Brasil ukat Japón uka markanakarus p’arxtayata, uka pä markanakaw askinjam yanapt’irinakjamaxa (inversores claves).

Aka [en] ONG mozambiqueña “Justicia Ambiental” ukat yaqha tantacht’atanakampiw mayacht’asinipxi, ukat mä qillqataw Plan Maestro del programa pro SABANA ukjam sutincht’atat waruqt’ata, achuqa phaxsita 2013 marana, amtanakw “uraqinaka katuntasiñata” qhanstayi, Japon, Brasil, Mozambique uka markanakana.

Mä mozambiqueño markachirina. Jamuqax CCBY-NC 2.0 ukatuqit mayisisaw qhanstayata, Flickr tuq arkirit Bread for the World ukana.

Brasileña Fátima Mello jupax pro SABANA ukan wakichat amtw qhanacht’i, ukat wakichäwit yatiyapxitu, ukjam mä aruskipäwinxInstituto Humanitas [pt] ukampix aruskipata:

Pro SABANA ukax mä wakichäwiw yanapt’añatak ukat mayjt’ayañataki, ukankapxiw kimsa markanaka: Brasil, Japón ukat Mozambique. Yapuchañ tuqit mä amtaw kimsa
suyunakatak Mozambique uksa alax tuqina utji, 14.5 ukha waranqa waranqa uraqina, jupanakax niyapun 5.5 ukha waranq waranqaniw jakasipxi, achunakx jupanakatakiw achuyapxi. Pro SABANA ukax Prodecer ukat saraqatawa, ukat Mato Grosso uksan sartäna, 1980 uka marana “cerrado” brasileño uksana, Japón markaw yanapt’anïna, ukat ukjam kikip utjawinakax cerradonx uñt’ataxiwa: wali jacha monoyapuchatanakax apayañatakiw sojat makhatata, ukat pesticidas ukaw walt’at utji, ukatx chhaqtayataw yatita yapuchañanakaxa, ukat walja uraqinakaw jan walt’ayata, ukjamat jisk’a uraqinakax agroindustrias ukjamar uñsti, ukax jacha apnaqirinakatakiw jaqukiptawayi.

“Corredor de Nacala” ukax, Suiza, Austria ukch'aw [en] jaqthapitaxa. Gobierno ukat organismos ukanakax janiraw aka wakicht’awitx uñacht’ayapkiti, kankhantix markan jakasirinakasa, ukat taqpachaniw uraqinakx mantit ukx uñjapxani. Ukatx tantacht’at markachirinakax aka política uka wakichäwitx jaqsutapuniw uñjasipxi.

Unión Nacional de Campesinos de Mozambique (UNAC, siglapax portugués aruna) maymarax qhananchänwa [en]:

Nänaka, pisina jakasirinakaxa, pro SABANA ukan amtawinakaparux qhurumpiw kutiyata, kunjamtix Mozambique ukan lurañ munapk ukata, janiw qhanstayatakanti,
ukat niyakixay markanakan tantacht’atapx ukanakarus ukat pisina jakiri tantacht’asitanakarus jaqsupxstaxa sasa.

Delegoa Bay, mayni bloguer  ABM uñt'atax qillqt'iwa [pt]:

Ukjam pisina jakasirinakamp corredor de Nacala ukat arusitatx brasileñonakatakix qhanaxiwa, japonesanakax markanakaruw uñjir sarasipki, ukat jupanakax yatiyapxiw pro SABANA ukax niyaw qallantatani sasa. Ukatx sociedad civil ukanakarus jiskht’ataw sapxaniwa. Kunti lurasipk ukax janiw jiskt’awikiti.

Achuqa phaxsina, ch’amampiw unxtasita, Mozambique ukan irpirix arsuwa [pt], “markanakampix sapakutiw aruskipatañapa sasa”. Diplomáticos brasileños jupanakax
mayitanakaparux jaysapxiwa, ukat sapxarakiw pisina jakasirinakax aka sartaw wakichawinakatx corredor de Nacala ukarux mayacht’ataxaniw sasa. Agencia Brasileña de Cooperación ukan irpiripa Fernando Abreu jupax nayrir phaxsix arsuwa [pt], aka wakichäw tuqitx juk’amp yatiyäwinakaw utjani, ukat janiw amtanakax utjkant uraqit pisin jakasirinakar alisnuqañ ukjatxa sasa.

Wakichäw mantatapatx jasakw uraqi suyu jananakx yapuchañatak ch’amamp sarantayas uñjapxi, ukat kunjam alxsutanis uka amtanakampiw uñjas uñacht’ayata,
ukatx organizaciones civiles ukjam sutin tantacht’at markachirirnakax uñakipapxañapaw kawknir ayllunakas unxtayatasp ukjxa, ukjamat mä suma amuyux
ch’amamp apsutaspa. Laphinx paqallqu chiqanakaw mäk sartañatakix chimpt’ata.

Justicia Ambiental ukat yaqha tantacht’asitanakamp chikt’ataw yatiyapxi [en], kuna kasta yapuchañas sarantpacha sasa.

Yaqhipa wakichäw amtanakax jach’a uraqinakat qullq churirinakaruw churapxi. Qhaysa Majune, Niassa uksa suyunx yaranak (granos) achuyañatakiw wakicht’ata,
ukax mä compañía de integración vertical ukamp uñjataniwa, ukat apnaqataniw 5.000 waranqa ukja sapa maynitak llatunka granjanakana, ukatx mä suyuinx 60.000
waranqa ukjaw taqpachax utji, ukat tunqu, soja, girasol uka achunakax yapuchañatakix muyuniwa, ukatx nayraqatax alxsuñatakiw wakt’ayatani. Wakichäwix siwa “amtanx jalaqax askinjam jiltataw utji; ukat uka chanipax kutt’aniñatakix amtataw 20,3% ukja, ukax llatunka maranw phuqhat churataxani.”

Tantacht’atanakax jiskt’asisipkakiwa, mozambiqueños uksan jakasirinkakatakix kuna yänapawinakas utjpachanitï sasa:

Qhanpachax paqallq chiqanakatx mayakiw Plan Maestro ukamp pisin jakasirinakarux churata, ukat jupanakan jakañanakapatakkiw achuyapxi. Ukatx aksa suyunx nayra
paschpa amuyumpikiw nayrar sartañañ sas sarnaqapxi. Plan Maestro ukax janiw kuns amuykiti, ukat janirakiw kunas wakisisp corredor de Nacala ukan pisin jakasirinakatakix ukx yatkarakiti. Corporaciones jupanakaw aka Plan Maestro ukampix sum arxatataxa.
Uraqxata achxata, ukat alxañatak achunak achuyat ukanaktx apnaqapxani, ukanakax thakhinjam siqitirinakata (trenes) ukat puerto Nacala ukanakanjam apsutani, ukatx yaqha anqäxat tantacht’atanakax Mozambique ukat Japón uka markanakan qullqinakapampiw lurapxani.

Unión Nacional de Campesinos ukax maymaraw qhanachanxa, Pro SABANA uka wakichäwimpix walja jan walt’äwinakaw utjani [en] pisinkirinakax jan uraqini, unxtasïwinaka, pisinkañataki, lunthatasiñata, umas yanqhachat ukat ayrunakas jan utjxiti, ukatw ukjam quqanakas ch’usaptayat utjxi. Ukatx Unión ukax siwa, sititiy uka amtax saraskakin ukhjax akjam jan walt’awinakaw utjan sasaw qhanañchi.